Het tolken

Voor mensen die doof of slechthorend zijn is communiceren met horende mensen vaak lastig. Een eenvoudig gesprek voeren lukt meestal wel maar er zijn situaties waarbij het moeilijker is en/of waarbij het van essentieel belang is dat alle informatie goed overkomt. In zulke situaties is het handig om een tolk in te zetten, die ondersteuning biedt bij de communicatie.
 

Tolkmethoden

Doven en slechthorenden kunnen kiezen uit verschillende tolkmethoden. De twee tolkmethoden die ik beheers zijn NGT en NmG. Bij het tolken naar NGT wordt de originele boodschap vertaalt van Nederlands naar Nederlandse Gebarentaal. Deze methode wordt vooral gebruikt door mensen die gebarentaal als moedertaal hebben. De Nederlandse Gebarentaal heeft een eigen grammatica en lexicon. Bij het tolken naar NmG wordt het gesproken Nederlands omgezet naar een duidelijk mondbeeld met ondersteunende gebaren. Hierbij worden letterlijk Nederlandse zinnen gevolgd. Vanuit beide modaliteiten is stemtolken mogelijk. De tolk vertaalt dan van Gebarentaal naar gesproken Nederlands. Uiteraard kan een dove of slechthorende er ook voor kiezen zelf zijn/haar stem te gebruiken.
Andere tolkmethoden zijn schrijftolken en vierhandengebaren. Een schrijftolk wordt vaak ingezet door mensen die plots- of laatdoof zijn, omdat zij het Nederlands meestal beter beheersen dan Gebarentaal. Vierhandengebaren wordt gebruikt door mensen die zowel doof als blind zijn. Bij deze methode wordt de Nederlandse Gebarentaal gebruikt maar bewegen de handen van de doofblinde mee op die van de tolk, zodat gevoeld kan worden welke gebaren worden gemaakt.

 

Hoe werkt een tolk?

Een tolk brengt alle informatie zo volledig mogelijk en naar waarheid over. Zowel de inhoud als de bedoeling van een boodschap wordt getolkt. Tijdens een tolksituatie is een tolk alleen aanwezig om te tolken en heeft dan niet de rol van hulpverlener of adviseur. De tolk neemt geen deel aan een gesprek of bijeenkomst en kan niet meepraten over de inhoud van de situatie.  
Omdat het tolken veel concentratie en energie kost heeft een tolk regelmatig pauze nodig. Wanneer en hoe lang een tolk pauze neemt wordt altijd overlegd. Ook de plaats waar de tolk zit wordt vooraf besproken. Het is belangrijk dat de dove of slechthorende klant zowel de tolk als de spreker goed kan zien. De spreker communiceert immers ook non-verbaal door zijn houding, mimiek en eventuele gebaren. Daarnaast is het voor de tolk fijn om naast de spreker te staan of zitten in verband met verstaanbaarheid. Om te kunnen tolken moet een tolk goed kunnen horen wat er gezegd wordt. Als een spreker te zacht of onduidelijk spreekt of als meerdere mensen tegelijk spreken zal de tolk dat aangeven en om herhaling vragen.
Tot slot heeft een tolk zwijgplicht: (plaats)namen worden om privacy redenen niet doorverteld. Ook mag een tolk informatie uit een opdracht niet doorgeven aan anderen of voor zichzelf gebruiken.

 

Samenwerking

Nadat een dove of slechthorende een tolk heeft gevonden (via Tolknet of door rechtstreeks een aanvraag te doen) begint de samenwerking meteen. De tolk heeft wat zakelijke gegevens nodig voor het declaratieformulier en moet uiteraard het adres weten waar de tolkopdracht zal plaatsvinden. Daarnaast wordt een ontmoetingsplek afgesproken waar de tolk en de dove of slechthorende klant elkaar kunnen ontmoeten. Dit is bijvoorbeeld bij de ingang of receptie van een gebouw of bij de ruimte waar de afspraak is. Verder is het voor een tolk fijn om vooraf te weten hoeveel dove en horende mensen ongeveer aanwezig zijn bij de tolksituatie, welke tolkmethode gebruikt moet worden (NGT of NmG) en of stemtolken nodig is.
Een ander belangrijk punt in de samenwerking is de inhoudelijke voorbereiding. Een tolk vraagt vaak aan een dove of slechthorende klant of er voorbereidingsmateriaal beschikbaar is. Bij een vergadering zijn dat de agenda en notulen, bij een lezing een eventuele PowerPoint presentatie, bij een kerkdienst de liturgie. Als een klant niet zelf over dat materiaal beschikt kan het opgevraagd worden bij een leidinggevende, voorganger etc. Het is van belang dat een tolk zich goed voorbereid omdat in veel situaties vakjargon wordt gebruikt of termen die bij de tolk niet bekend zijn. Dit voorbereiden kan een tolk doen door zich in te lezen in het onderwerp van gesprek en onbekende gebaren op te zoeken.
Ook tijdens de tolksituatie werken de tolkgebruiker en tolk samen. Als een dove of slechthorende klant de tolk niet kan volgen – of andersom – is het belangrijk dit aan te geven. Er kan dan overlegd worden welke aanpassingen mogelijk zijn. Het ook altijd mogelijk en nuttig om een tolk na afloop van de tolksituatie feedback te geven.

 

Vergoeding

Mensen die doof of slechthorend zijn hebben recht op tolkvoorziening. Dit houdt in dat de overheid de tolk betaalt. De tolkuren vergoeding is opgesplitst in drie categorieën: werksituaties, onderwijssituaties en privésituaties.
In werksituaties hebben doven en slechthorenden recht op het inzetten van een tolk bij 15% van de contracturen. De tolkuren kunnen gebruikt worden bij onder andere een werkoverleg, functioneringsgesprek en cursus. De tolkvoorziening voor de werksfeer is aan te vragen bij het UWV, via een formulier op de website.
In het onderwijs wordt voor doven en slechthorenden het inzetten van een tolk volledig vergoed tijdens de lesuren. Alles wat met onderwijs te maken heeft wordt vanuit de onderwijsuren vergoed dus ook bijvoorbeeld een stage, tentamen en excursie. De tolkvoorziening in de onderwijssfeer is ook aan te vragen bij het UWV. Deze voorziening wordt niet automatisch verlengt dus moet ieder schooljaar opnieuw aangevraagd worden.
In veel verschillende privésituaties kan een tolk ingezet worden. Denk bijvoorbeeld aan een museumbezoek, bezoek aan de huisarts, gesprek met de makelaar of zwemles. Doven en slechthorenden hebben in privésituaties recht op 30 tolkuren per jaar. Deze uren kunnen niet opgespaard worden om mee te nemen naar een volgend jaar. De tolkvoorziening in leefsfeer wordt aangevraagd bij Tolkcontact. Als de 30 tolkuren in de loop van het jaar gebruikt zijn kan je extra uren aanvragen.

Vragen? Dan kan je terecht bij Tolknet en Tolkcontact via e-mail, sms en chat.

Development: Pixento | Log in